اعتیاد به مواد مخدر علاوه بر زیان های جدی و خطرناک جسمی و روحی، عوارض و مشکلات فراوان اجتماعی و اقتصادی از قبیل افزایش جرایم مرتبط با مواد مخدر مانند جنایت و سرقت، فقـر و تکدی گری و هدر رفتن سرمایه های کلان مادی کشورها و سقوط بسیاری از ارزش ها و هنجارهای فرهنگی و اخلاقی را نیز به دنبال دارد. عقاید و باورهای مذهبی و معنوی به عنوان عوامل حمایتی یا حائلی هستند که از طریق دادن امید، قدرت و معنی بخشی به زندگی، فشار روانی زندگی را کم می کند و کیفیت زندگی را به ویژه در افراد معتاد  بهبود می بخشد و حتی مانع گرایش به اعتیاد می شود. یافته های پژوهشی نشان می دهد که مذهب و نهادهای مذهبی می توانند مصرف مواد و بهبودی از آن را از طریق برقراری یک نظم اخلاقی تحت تأثیر قرار دهند. نهادهای مذهبی، راهنمایی ها یا قواعد خاص اخلاقی به منظور کنترل خویشتن مانند امتناع از مصرف الکل و دیگر مواد را در اختیار فرد قرار می دهد و به تسهیل تجربه معنوی کمک می کنند. تجربه معنوی می تواند تعهدات اخلاقی را تحکیم بخشد که این نیز به نوبه خود مانع از مصرف الکل و دیگر مواد می شود. همچنین با استناد به دستورات مذهبی می توان قوانینی وضع کرد که مصرف مواد مخدر و الکل را ممنوع اعلام کند. با توجه به نقش محافظ دینداری در مقابل گرایش به مصرف مواد به والدین و مراکز آموزشی پیشنهاد می شود که با روش های مورد قبول نوجوانان و جوانان به تقویت باورهای دینی در افراد در معرض خطر سوء مصرف مواد پرداخته شود، تا احتمال گرایش آن ها به مصرف مواد کمتر شود. همچنین متخصصان ترک اعتیاد می توانند در کنار روش های معمول ترک، به تقویت باورهای مذهبی و ایجاد نظام معنادهی به زندگی در مراجعان خود، به کاهش وابستگی به مواد در آن ها کمک کنند.

ویلز، بیر و سندی (٢٠٠٣) در مطالعه ای که بر روی نوجوانان ١٢ تا ١٦ ساله انجام دادند به این نتیجه رسیدند که بین میزان مذهبی بودن و مصرف الکل ، ماریجوانا و سیگار، همبستگی منفی وجود دارد و هرچه فرد در سطح بالاتری از دینداری قرار داشته باشد، مواد یاد شده را به میزان کمتری مورد استفاده قرار می دهد. علاوه بر این ، تشویق دانشجویان به ارتقای بهداشت معنوی خود می تواند در کاهش پیامدهای بالقوه منفی و زیان بار مصرف الکل و مواد نقش داشته باشد و در نهایت ، می توان مقوله دینداری را به عنوان جزئی اساسی در مداخله های درمانی و پیشگیرانه مربوط به رفتارهای پرخطر جنسی نیز گنجاند، چنان که برخی تحقیقات قبلی نیز تأثیر دینداری را در این زمینه نشان داده اند. دینداری و مذهب از تأثیر فشارهای زندگی بر گرایش به مصرف مواد می کاهد و در طول زمان میزان افزایش مصرف مواد را مهار می کند (ویلز و همکاران، ٢٠٠٣). با یک دید کلی می توان در اهمیت نقش مذهب و نهادهای مذهبی این گونه بیان داشت که دین به عنوان یک سامانه وسیع که متشکل از برنامه های زیادی برای هدایت بشر است شامل عناصری از خودکنترلی نیز هست، زیرا راهنمایی ها و قواعد خاص اخلاقی به منظور کنترل نفس و امتناع از برخی رفتارها را در اختیار فرد قرار می دهد؛ دانش و مهارتی که فرد از این طریق کسب می کند می تواند مانع از گرایش او به سمت مواد مخدر یا سایر رفتارهای آسیب زا باشد.

نقش خانواده در پیشگیری از اعتیاد

کارکرد مطلوب خانواده مفهومی است که تأثیر مستقیمی بر نیازها، اهداف، رضایتمندی از زندگی و روابط عاطفی خانواده دارد؛ در مقابل عواملی چون ساختار، نقش، ارتباط ادراك و پویایی های شخصیت همسران بر کارکرد خانواده تأثیر مستقیم دارد. کارکرد نامطلوب خانواده موجب تعارضات و ناسازگاری های زناشویی می شود که مشكلاتی چون اعتیاد، طلاق، خیانت و بی وفایی، دلزدگی زناشویی و تنوع طلبی زوجین؛ و همچنین آسیب های بسیاری برای فرزندان آنان به همراه دارد. تحقیقات بسیاری نشان دهندة انواع این مشكلات در خانواده ها است. باید پذیرفت که مسائل و مشكلات خانواده ها موجب انحطاط جامعه و دربرگیرندة هزینه های سنگین و جبران نشدنی اجتماعی است و این بار مسئولیت مشاوران و روانشناسان و برنامه ریزان اجتماعی را دوچندان می کند. به همین دلیل باید با استفاده از روش های درمانی و مداخله های روزآمد، مؤثر و متنوع به این مسئله پرداخته شود. معنویت به معنای نقش زندگی یا روشی برای بودن و تجربه کردن است که با آگاهی یافتن از یک بُعد غیرمادی به وجود می آید و ارزش های قابل تشخیص آن را معین می سازد. بر اساس دیدگاه میوز-بورك معنویت نوعی هویت تعریف  می شود که با هدف و معنا در زندگی، پیوند با دیگران، آرامش درونی و تعالی مرتبط است .در این تعریف، بُعد هدف و معنا در زندگی به متعهد شدن در فرآیند مداوم جستجو، کشف، تفسیر و بحث دربارة رویدادها، تجربه ها و ارتباطاتی که احساس هدفمندی و معنا را به وجود می آورد، اطلاق می شود. میوز-بورك همچنین اشاره می کند که بُعد پیوند با دیگران شامل داشتن معرفت و احترام برای اتصال به هر چیزی اعم از انسان ها، حیوانات، گیاهان، زمین و عالم هستی است. این پیوستگی و اتصال به نوعی وحدت و یگانگی اشاره می کند که در ارتباط فرد با اجزای عالم وجود رخ می دهد در تعریف معنویت، بُعد آرامش درونی به این معنا است که فرد در جستجویی پویا برای یافتن آرامش قرار بگیرد. بر همین اساس، برای کسب آرامش درونی، فرد باید پرهیزگاری را جستجو، منعكس و به دقت بررسی کند. بُعد تعالی همواره از عناصر اصلی تعریف معنویت بوده و حتی گاهی به سازهای مستقل با عنوان ((تعالی معنوی)) بدل شده است. تعالی، توانایی کسب تجارب ورای تجربة معمولی است و تلاش برای ارتقای ابعاد زندگی اجتماعی، عقلانی، هیجانی و فیزیكی را دربرمی گیرد. پژوهش های بسیاری نشان می دهد که معنویت نقش مهمی در افزایش رضایت زناشویی، شادکامی، سازگاری زناشویی و کارکرد بهینة زناشویی دارد. همسازی معنوی زوجین به طور مثبتی کارکرد زناشویی را پیش بینی می کند. معنویت دانش پایه ای است که فرآیند سازگاری با محیط را افزایش می دهد و دست کم پنج کارآیی دارد که می تواند به رفتارهای سازگارانه با محیط ختم شود : ظرفیت متعالی کردن کارها به معنای توجه به یكپارچگی جهان آفرینش، تجربة سطح بالایی از خودآگاهی، بررسی و پالایش تجربه های روزانه در ارتباط شخص با احساس مذهبی و معنوی، به کارگیری منابع معنوی در حل مشكلات زندگی و انجام اعمال پرهیزکارانه مثل گذشت، فداکاری و مانند اینها ...

نخستین و مهمترین عامل مربوط به تأثیر ویژة معنویت در بهبود نگرش و تفسیر فرد نسبت به زندگی است. اهمیت عامل فشارآور از طریق ارزیابی های شناختی که تحت تأثیر باورها و ارزش های فردی مانند کنترل فردی و باورهای وجودی و معنوی قرار دارد، تعیین می شود. افراد بر مبنای منابع در دسترس و از راه های گوناگون کنار آمدن، استرس خود را مدیریت می کنند. وقتی سلامت معنوی به طور جدی به خطر بیفتد، فرد ممكن است دچار اختلال های روانی مثل احساس تنهایی، اضطراب و از دست دادن معنای زندگی شود. زمان آن رسیده که راهكارهای معنوی با نظریه و روش علمی رواندرمانی ترکیب شود. مطالعات معنوی در روانشناسی از موضوعات اساسی است.

منابع :

تهیه و تنظیم : دکتر زهره فروزش کارشناس سلامت روان گروه سلامت روان، اجتماعی و اعتیاد معاونت بهداشت دانشکده علوم پزشکی نیشابور

منابع :

1-         عنوان نشریه : پژوهش در دين و سلامت

2-         اطلاعات شماره :   بهار 1399 , دوره  6 , شماره  1 ; از صفحه 87 تا صفحه 99

3-         عنوان مقاله : مقایسه اثربخشی سه روش درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، درمان هیجان مدار و درمان تلفیقی بر بهزیستی معنوی خانواده های مراجعه کننده به مراکز مشاوره شهرستان ساری : مطالعه آزمایشی / نویسندگان:   نعمتی معصومه, دوکانه ای فرد فریده*, بهبودی معصومه

4-         عنوان مقاله : نقش مذهب و نهادهای مذهبی در پیشگیری از سوء مصرف مواد / نویسنده :  ندیمی، محسن

5-         سلامت اجتماعی و اعتیاد تابستان 1394 - شماره 6